Historia Skansenu w Chabówce 1993–2026

Dzieje kolei i Parowozowni przed powstaniem Skansenu opisuje podstrona Historia kolei w Chabówce.

Powstanie Skansenu (1991–1993)

Rok 1991 uważa się za początek Skansenu w Chabówce, który uroczyście otwarto 11.06.1993. Ekspozycja-urządzona na wolnym powietrzu przyjęła nazwę Skansen która pochodzi od pierwszego muzeum na wolnym powietrzu, Skansenu, utworzonego w 1891 roku na wyspie Djurgården. Od tego czasu przeniesiono tam około 150 historycznych szwedzkich budowli, głównie z XVIII i XIX wieku. Obecnie jest to także ogród zoologiczny specjalizujący się głównie w skandynawskiej faunie. Początkowo zabytkowy tabor gromadzono nie tylko w Chabówce, lecz również w Suchej Beskidzkiej. Stopniowo przeniesiono jednak do Chabówki wszystkie eksponaty. Zaważyła przy tym korzystna lokalizacja miejscowości. W 1993 roku oddano również do użytku liczący 1,6 km odcinek trakcji elektrycznej pomiędzy stacjami Chabówka a Rabka-Zdrój. W ten sposób Rabka uzyskała bezpośrednie połączenie kolejowe z Krakowem, Zakopanym i Katowicami.

Chabówka jako idealna lokalizacja dla Skansenu „żywych maszyn”

Schemat linii kolejowych wokół Chabówki: linie 98, 99, 104 i zlikwidowana 118
Linie kolejowe wokół Chabówki – schemat poglądowy.

Wybór Chabówki jako miejsca w którym zostanie utworzona placówka muzealna z „żywym taborem” nie był przypadkowy. Jednym z największych atutów tej lokalizacji jest sąsiedztwo malowniczych linii wybiegających do Zakopanego, Suchej Beskidzkiej (dalej w kierunku Krakowa) i Nowego Sącza. Właśnie ta ostatnia, licząca 68 km linia była najatrakcyjniejsza z uwagi na fakt, że za stacją Rabka-Zdrój zaczynał się jej niezelektryfikowany odcinek. Na linii tej ruch pasażerski definitywnie zawieszono w 2006 roku (nie licząc krótkiego odcinka Rabka Zdrój-Chabówka). We wrześniu 2015 roku zarządca linii, PKP PLK, zapowiedział jej całkowite zamknięcie (Czarne chmury nad linią Chabówka-Nowy Sącz). Zapowiedź wywołała medialną burzę i sprzeciw wielu środowisk (Apel do PKP-PLK o ocalenie linii Chabówka-Nowy Sącz). Apele odniosły skutek – na początku 2016 roku przeznaczono ponad milion złotych na remont linii (Ponad 1.000.000 zł na remont linii do Nowego Sącza). Do 2022 roku w sezonie kursowały po niej składy z zabytkowym taborem ze Skansenu, a od końca 2022 roku linia przechodzi gruntowną przebudowę.

Pierwsze lata Skansenu (1993–2001)

W podziemiach budynku administracyjnego znajdują się schrony z 1944 roku, w których przejściowo eksponowano archiwalne dokumenty i fotografie. Wraz ze wzrostem ilości eksponatów, przybywających do Chabówki z całej Polski pojawił się problem ich coraz większego zagęszczenia. Aby temu zaradzić, w 2000 roku pięć tendrzaków postawiono na specjalnie wybudowanych cokołach, znajdujących się pomiędzy torami trakcyjnymi (prowadzącymi do hali) a linią Zakopiańską. Fotografowanie tych eksponatów stało się łatwiejsze. Specjalnie na potrzeby pociągów retro wybudowano peron i wiatę stacji Chabówka Skansen. Wykorzystano w tym celu zabytkowe elementy pochodzące z pierwszego peronu dworca Kraków Główny. Skansen, oprócz ekspozycji stałej oraz pociągów retro wielokrotnie udostępniał i adaptował swój tabor na potrzeby produkcji filmowych. Lista filmów z taborem z Chabówki znajduje się w dziale „Tabor na planach filmowych”. W dniu 20.04.2001 pociąg pancerny na mocy specjalnej umowy został wypożyczony z Muzeum Kolejnictwa. Po renowacji 3.06.2001 został przekazany zwiedzającym. Był to jeden z 6 dwuczęściowych składów pancernych (lokomotywa+wagon doczepny) zbudowanych przez Niemców. Składy te miały wspomóc działanie wojska na froncie wschodnim. Do napędu służył silnik Diesla z przekładnią hydrauliczną Voith. Bezpieczeństwo 28-osobowej załodze miał zapewnić 100 mm pancerz. Skład został wyprodukowany w 1942 roku, po wojnie stacjonował w Bieszczadach (zmieniono wtedy armaty na rosyjskie). We wrześniu 2001 pociąg pancerny powrócił do Muzeum Kolejnictwa w Warszawie.

Widmo likwidacji (2001–2003)

W październiku 2001 Skansen w Chabówce został postawiony w stan likwidacji co wywołało szereg obaw o jego przyszłość. W momencie postawienia w stan likwidacji na czynny tabor składało się 8 parowozów (drugie miejsce po Wolsztynie), 2 elektrowozy, 1 wagon spalinowy, kilkadziesiąt zabytkowych wagonów osobowych i jedyny w Polsce zabytkowy skład wagonów towarowych. Brak środków wymusił wstrzymanie lub ograniczenie napraw rewizyjnych i głównych, co sprawiło, że odstawiane były kolejne sprawne eksponaty.

W zimie 2001/2002 roku w wyniku silnych mrozów uszkodzeniu uległa, znajdująca się w obrębie stacji w Chabówce, wieża wodna. Wymusiło to przejście na wodę z publicznej sieci miejskiej.

W latach 2001-2002 wskutek ulewnych deszczy, doszło do kilku poważnych uszkodzeń nasypów pomiędzy Mszaną Dolną a Limanową. Linia była w tym miejscu nieprzejezdna, prowadzono jedynie ruch na odcinkach Chabówka-Mszana Dolna i Limanowa-Nowy Sącz. W 2002 roku ostatecznie naprawiono uszkodzone nasypy lecz już w grudniu zawieszono ruch na całej linii, przywracając go z początkiem 2003 roku.

W zimie 2002/2003 w wyniku obfitych opadów śniegu poważnemu nadwyrężeniu uległ dach hali napraw. Konieczne okazało się zamontowanie dodatkowego podparcia które znacznie ograniczyło funkcjonalność hali.

Na szczęście, dwadzieścia miesięcy później wiceprezes PKP Bogdan Waligórski oczarowany Skansenem obiecał powrót placówki w struktury PKP.

W strukturach PKP Cargo SA (2003–2018)

W 2003 roku Skansen znalazł się w strukturach PKP Cargo. PKP Cargo uzyskało koncesje na przewóz osób, co uprościło procedurę uruchamiania pociągów retro, przyczyniło się do obniżenia kosztów oraz umożliwiło uruchomienie ogólnodostępnych przejazdów retro. Od tego czasu ogólnodostępne pociągi retro kursowały regularnie.

Wraz z wejściem Skansenu do struktur PKP Cargo możliwe stało się rozpoczęcie odłożonych napraw.

Wymianę dachu wraz z więźbą dachową uznano za docelowe rozwiązanie, niezbędna dokumentacja i pozwolenia na budowę były gotowe już w październiku 2003 roku. Z powodu braku środków prace rozpoczęto dopiero jesienią 2005 roku i zakończono wiosną 2006 roku. Pierwotnie hala posiadała dość duży świetlik dachowy, jednak jego zły stan (częste uszkodzenia szyb i ich zabrudzenie sadzą z parowozów) sprawił, że w latach 1970-tych został on zaślepiony deskami i papą. Remont dachu hali napraw stał się okazją do przywrócenia świetlika dachowego.

W 2005 roku problem rozwiązano instalując w budynku dawnej piaskowni hydrofory, zaopatrujące w wodę tabor w Skansenie.

Od 2015 roku ofertę wakacyjnych pociągów retro uruchamianych przez Skansen uzupełniają całoroczne kursy w ramach projektu Małopolskie Szlaki Turystyki Kolejowej. Projekt ten jest realizowany przez Nowosądeckie Stowarzyszenie Miłośników Kolei dzięki wsparciu finansowemu Województwa Małopolskiego.

Ząb czasu odcisnął swe piętno również na żurawiach w Skansenie, którym przywrócono sprawność dopiero na przełomie 2014 i 2015 roku.

Z okazji XXV-lecia Skansenu w Chabówce, 9 czerwca 2018 roku w Skansenie uroczyście odsłonięto tablicę upamiętniającą Pawła Zaleskiego (*1956 +2016)- Twórcę Skansenu w Chabówce. Tablicę odsłonięto z inicjatywy Fundacji Era Parowozów oraz Forum Pentax.org.pl.

Ostatnie lata Skansenu (2018–2026)

Od 2018 roku Skansen i Fundację Era Parowozów, powołaną przez PKP Cargo do ratowania zabytków kolejnictwa, łączyła swoista „unia personalna” – Naczelnik Skansenu był jednocześnie Prezesem Zarządu Fundacji.

Ostatnia tradycyjna Parowozjada odbyła się w 2019 roku. W 2020 roku, z powodu pandemii, impreza odbyła się już tylko w sferze wirtualnej (Wirtualna Parowozjada 2020), a w kolejnych latach nie powróciła. W czasie pandemii COVID-19 Skansen wraz z hotelem był okresowo zamykany dla zwiedzających.

Od końca 2022 roku przebudowa linii Chabówka-Nowy Sącz uniemożliwiła kursowanie pociągów retro do Mszany Dolnej i Kasiny Wielkiej. Wakacyjne pociągi przeniesiono na inne trasy: w 2023 roku do Osielca, w 2025 roku do Sieniawy, a w 2026 roku do Rabki Zarytego i Jordanowa.

W 2024 roku na Skansenie odbiła się trudna sytuacja finansowa PKP Cargo, które złożyło wniosek o otwarcie postępowania sanacyjnego. Zabrakło pieniędzy na wakacyjne pociągi retro – sezon uratowały kursy NSMK w ramach Małopolskich Szlaków Turystyki Kolejowej (Problemy Skansenu jak plagi biblijne).

22 lipca 2026 roku PKP S.A. i PKP Intercity powołały Fundację „Parowozownia Chabówka” z funduszem założycielskim 6,4 mln zł, która ma przejąć od PKP Cargo opiekę nad placówką (Parowozownia Chabówka następcą Skansenu). 9 października 2026 roku Fundacja została wpisana do KRS (Fundacja Parowozownia Chabówka zarejestrowana w KRS). Obiekt działa odtąd pod nazwą Parowozownia Chabówka, a nazwa Skansen, używana przez 33 lata, przeszła do historii.